– ડૉ. શક્તિસિંહ પરમાર
ગુજરાતી નાટ્યસાહિત્યમાં એકાંકી એ અર્વાચીન યુગની મહત્વપૂર્ણ સાહિત્યિક ઉપલબ્ધિ છે. ટૂંકા કદમાં જીવનની એક કેન્દ્રિય ઘટના કે અનુભૂતિને કલાત્મક ઘાટ આપતું આ સ્વરૂપ પશ્ચિમમાંથી પ્રેરિત હોવા છતાં ભારતીય નાટ્યપરંપરાના તત્ત્વોને આત્મસાત્ કરીને ગુજરાતી ભાષામાં વિકસ્યું છે. એકાંકી માત્ર નાટકનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ નથી, પરંતુ તેની પોતાની આગવી રચનાશૈલી, નાટ્યગતિ અને કલાત્મક અભિવ્યક્તિ છે. ગુજરાતી એકાંકીનો વિકાસ બટુભાઈ ઉમરવાડિયાથી શરૂ થઈ ઉમાશંકર જોશી, જયંતિ દલાલ, ચુનીલાલ મડિયા, શિવકુમાર જોશી, લાભશંકર ઠાકર અને ચિનુ મોદી જેવા સર્જકો સુધી વિસ્તરે છે. પ્રસ્તુત લેખમાં ગુજરાતી એકાંકીના ઉદ્ભવ, સ્વરૂપલક્ષણો, વિકાસયાત્રા અને આધુનિક સંદર્ભમાં તેના મૂલ્યાંકનનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો છે.
નાટ્યસાહિત્ય માનવજીવનના વિવિધ અનુભવોને દૃશ્યરૂપે અભિવ્યક્ત કરતું સૌથી સજીવ સાહિત્યસ્વરૂપ છે. કવિતા ભાવને, નવલકથા જીવનપ્રવાહને અને નાટક જીવનની ગતિને અભિવ્યક્ત કરે છે. નાટ્યસાહિત્યના આ વિશાળ વિશ્વમાં એકાંકીનું સ્થાન વિશેષ છે, કારણ કે તે મર્યાદિત સમયગાળામાં પ્રેક્ષકને તીવ્ર નાટ્યાનુભૂતિ કરાવવામાં સક્ષમ બને છે. એકાંકીની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની એકાગ્રતા છે. તે જીવનના સમગ્ર વિસ્તારને નહીં, પરંતુ જીવનના એક નિર્ણાયક ક્ષણને કેન્દ્રસ્થાને રાખે છે. આ કારણે તેમાં પ્રસંગોનો બિનજરૂરી વિસ્તાર જોવા મળતો નથી. એક જ ઘટના, એક જ સંઘર્ષ અને એક જ ચરમબિંદુ તરફ ગતિશીલ રહેતું આ સ્વરૂપ પ્રેક્ષક પર ઘેરી અસર છોડી જાય છે.
ગુજરાતી નાટ્યસાહિત્યમાં એકાંકીનું આગમન માત્ર નવા સાહિત્યપ્રકારનું આગમન નહોતું; તેણે ગુજરાતી રંગભૂમિને નવી દૃષ્ટિ, નવી ભાષા અને નવા વિષયો પણ આપ્યા. સમાજસુધારણા, રાષ્ટ્રીય ચેતના, ગ્રામજીવન, મધ્યમવર્ગીય માનસિકતા, આધુનિક માનવીની એકલતા અને અસ્તિત્વના પ્રશ્નો જેવા અનેક વિષયો એકાંકી દ્વારા અસરકારક રીતે વ્યક્ત થયા છે. તેથી ગુજરાતી એકાંકીનો ઇતિહાસ ગુજરાતી સમાજના સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનનો પણ ઇતિહાસ ગણાવી શકાય. સામાન્ય રીતે એક અંકમાં પૂર્ણ થતું નાટક એટલે એકાંકી, પરંતુ આ વ્યાખ્યા પૂરતી નથી. એકાંકીનું સ્વરૂપ તેના કદથી નહીં, પરંતુ તેના આંતરિક બંધારણથી નક્કી થાય છે.
એકાંકીમાં એક જ કેન્દ્રિય ઘટના હોય છે. તેમાં ઉપકથાઓ, લાંબા પ્રસંગો કે અનેક સ્થળપરિવર્તનો માટે અવકાશ રહેતો નથી. સમગ્ર કથાવિકાસ એવી રીતે ગોઠવવામાં આવે છે કે પ્રારંભથી જ નાટ્યસંઘર્ષ ઊભો થાય અને ધીમે ધીમે ચરમબિંદુએ પહોંચીને સમાપ્તિ પામે. આ કારણે એકાંકીમાં દરેક સંવાદ, દરેક પાત્ર અને દરેક ઘટના અનિવાર્ય બની રહે છે. વિવેચકોના મતે એકાંકી પૂર્ણ કદના નાટકનો સંક્ષિપ્ત આવૃત્તાંત નથી. જેમ ટૂંકી વાર્તા નવલકથાનું ટૂંકું સ્વરૂપ નથી, તેમ એકાંકી પણ પૂર્ણ નાટકનો કાપકૂપ કરીને બનાવેલો ભાગ નથી. તે સ્વતંત્ર કલાત્મક એકમ છે.
એકાંકીનું આધુનિક સ્વરૂપ પશ્ચિમના રંગમંચમાંથી વિકસ્યું હોવા છતાં તેના મૂળ ભારતીય નાટ્યપરંપરામાં પણ શોધી શકાય છે. સંસ્કૃત નાટ્યશાસ્ત્રમાં વ્યાયોગ, ભાણ, વીથી, ઉત્સૃષ્ટિકાંક જેવા નાટ્યપ્રકારોમાં એકાંકીના કેટલાક તત્ત્વો જોવા મળે છે. જોકે આજના અર્થમાં જે એકાંકી સ્વીકારાયો છે, તેનું કલાત્મક ઘડતર પશ્ચિમમાં થયું હોવાનું વિવેચકો માને છે. પશ્ચિમમાં મુખ્ય નાટક શરૂ થાય તે પહેલાં પ્રેક્ષકોનું મનોરંજન કરવા માટે ટૂંકાં નાટકો ભજવવામાં આવતા. આ પ્રયોગોને કર્ટન રેઇઝર, ઇન્ટરલ્યુડ અને આફ્ટર પીસ તરીકે ઓળખવામાં આવતા. શરૂઆતમાં તેમનો હેતુ માત્ર સમય પસાર કરવાનો હતો, પરંતુ તેમની લોકપ્રિયતા વધતાં તેઓ સ્વતંત્ર નાટ્યપ્રકાર તરીકે વિકસ્યા. ચેખોવ, ઓસ્કાર વાઇલ્ડ, યુજિન ઓ’નીલ, આર્થર મિલર, બેકેટ અને બ્રેખ્ત જેવા વિશ્વવિખ્યાત સર્જકોએ આ સ્વરૂપને સાહિત્યિક ઊંચાઈ પર પહોંચાડ્યું.
ભારતીય સંદર્ભમાં જોવામાં આવે તો સંસ્કૃત નાટકો ઉપરાંત લોકનાટ્ય પરંપરાઓ, ખાસ કરીને ભવાઈના વેશ, એકાંકીના વિકાસ માટે પ્રેરણારૂપ બન્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. આમ, ગુજરાતી એકાંકી પશ્ચિમ અને ભારતીય પરંપરાના સર્જનાત્મક સંકલનનું પરિણામ છે. એકાંકીની સૌથી વિશિષ્ટ ઓળખ તેની કલાત્મક સંક્ષિપ્તતામાં રહેલી છે. સંક્ષિપ્તતા અહીં મર્યાદા નથી, પરંતુ તેની સર્જનાત્મક શક્તિ છે. પૂર્ણ કદના નાટકમાં અનેક પ્રસંગો, ઉપકથાઓ અને પાત્રો માટે અવકાશ હોય છે, જ્યારે એકાંકીમાં સર્જકને મર્યાદિત સમય અને મર્યાદિત સાધનોમાં જીવનની એક નિર્ણાયક ક્ષણને અસરકારક રીતે અભિવ્યક્ત કરવી પડે છે. આથી એકાંકીનું સૌંદર્ય તેની સંયમિત રચનામાં રહેલું છે.
એકાંકીમાં કથાવસ્તુ એક જ કેન્દ્રબિંદુની આસપાસ ગૂંથાય છે. શરૂઆતથી જ નાટ્યસંઘર્ષ સર્જાય છે અને કથાનો પ્રવાહ વિલંબ વિના ચરમબિંદુ તરફ આગળ વધે છે. તેમાં ઉપકથાઓ, બિનજરૂરી વર્ણનો અથવા લાંબા સંવાદોને સ્થાન મળતું નથી. પરિણામે દરેક સંવાદ, દરેક ઘટના અને દરેક પાત્ર નાટ્યગતિને આગળ ધપાવવાનું કાર્ય કરે છે. આ રચનાત્મક સઘનતા એકાંકીને પૂર્ણ નાટકથી અલગ ઓળખ આપે છે. ભાષાની દૃષ્ટિએ પણ એકાંકી અત્યંત કરકસરવાળું સ્વરૂપ છે. તેમાં ભાષાનો ઉપયોગ અલંકારિક વિસ્તરણ કરતાં નાટ્યપરિસ્થિતિને તીવ્ર બનાવવા માટે થાય છે. સંવાદો પાત્રોના વ્યક્તિત્વને ઉજાગર કરે છે અને સાથે સાથે સંઘર્ષને પણ ગતિ આપે છે. તેથી એકાંકીમાં ભાષા માત્ર અભિવ્યક્તિનું સાધન નહીં, પરંતુ નાટ્યરચનાનું સક્રિય તત્ત્વ બની જાય છે.
વિવેચકોના મતે એકાંકી જીવનનો માત્ર એક ટુકડો રજૂ કરે છે, પરંતુ તે ટુકડામાં સમગ્ર જીવનનો અર્થ સમાયેલો હોય છે. આથી એકાંકીમાં સૂચકતા, ઘનતા અને પ્રભાવાન્વિતતા વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં એકાંકીનો સુવ્યવસ્થિત વિકાસ વીસમી સદીના બીજા દાયકાથી શરૂ થયો. બટુભાઈ ઉમરવાડિયાને ગુજરાતી એકાંકીના પ્રણેતા તરીકે માન્યતા આપવામાં આવે છે. તેમણે પશ્ચિમના એકાંકી સ્વરૂપને ગુજરાતી ભાષા અને સમાજજીવન સાથે સુસંગત બનાવી નવી દિશા આપી. તેમની કૃતિઓમાં રૂઢિપ્રધાન નાટ્યપ્રણાલિકાથી અલગ વિચારસરણી, સામાજિક જાગૃતિ અને આધુનિક જીવનદૃષ્ટિનું પ્રતિબિંબ જોવા મળે છે. બટુભાઈ પછી યશવંત પંડ્યા અને પ્રાણજીવન પાઠકે આ સ્વરૂપને વધુ મજબૂત આધાર આપ્યો. તેમના સર્જનમાં નાટ્યરચનાની પરિપક્વતા, વિષયવૈવિધ્ય અને ભાષાની કલાત્મકતા વધુ સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત થાય છે. આ સમયગાળો ગુજરાતી એકાંકીના પાયાના ઘડતરનો સમય ગણાય છે.
ત્રીસ અને ચાલીસના દાયકામાં ગુજરાતી એકાંકી સર્જનનો સુવર્ણકાળ શરૂ થાય છે. આ સમયગાળામાં ગાંધીયુગની વિચારધારા, સામાજિક સુધારણા, ગ્રામજીવન, રાષ્ટ્રીય ચેતના અને માનવતાવાદી મૂલ્યો એકાંકીના કેન્દ્રસ્થ વિષયો બન્યા. આ સમયના સર્જકોએ એકાંકીને માત્ર મનોરંજનનું માધ્યમ નહીં, પરંતુ સામાજિક જાગૃતિના સાધન તરીકે પણ સ્થાપિત કર્યું. ગુજરાતી એકાંકીના વિકાસમાં ઉમાશંકર જોશીનું સ્થાન અતિ મહત્વપૂર્ણ છે. તેમના સાપના ભારાં જેવા સંગ્રહોમાં ગ્રામજીવનનું કલાત્મક ચિત્રણ, માનવીય કરુણા અને સામાજિક સંવેદના ઊંડાણપૂર્વક વ્યક્ત થાય છે. ઉમાશંકર જોશી એકાંકીને કાવ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ સાથે જોડનારા સર્જક તરીકે વિશેષ નોંધપાત્ર છે. તેમની કૃતિઓમાં ભાષાની લયાત્મકતા અને જીવનદર્શન બંનેનું સુંદર સંકલન જોવા મળે છે.
જયંતિ દલાલે ગુજરાતી એકાંકીને શહેરી જીવન, મધ્યમવર્ગીય સંસ્કૃતિ અને વ્યંગ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ સાથે જોડ્યો. તેમની કૃતિઓમાં માનવીના દૈનિક જીવનમાંથી ઉદ્ભવતી પરિસ્થિતિઓ હાસ્ય અને કટાક્ષ દ્વારા ઉજાગર થાય છે. નાટ્યગતિ, મંચક્ષમતા અને સંવાદકલાની દૃષ્ટિએ તેમનું પ્રદાન વિશેષ મહત્વનું છે.
ચુનીલાલ મડિયાએ ગ્રામજીવનની વાસ્તવિકતા, નૈતિક મૂલ્યો અને માનવીય સંબંધોની જટિલતાને એકાંકીમાં સફળતાપૂર્વક રજૂ કરી. તેમની રચનાઓમાં જીવનની કરુણતા અને સામાજિક સંવેદના ઊંડાણપૂર્વક વ્યક્ત થાય છે. બીજી તરફ શિવકુમાર જોશીએ કુટુંબજીવન, આદર્શવાદ અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને કેન્દ્રમાં રાખીને અનેક લોકપ્રિય એકાંકીઓ આપી. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં તેમના એકાંકીઓના વ્યાપક મંચનથી તેમની નાટ્યપ્રતિભાનો પરિચય મળે છે. આ સમયગાળામાં પ્રબોધ જોશી, રાજેન્દ્ર શાહ, પન્નાલાલ પટેલ, દુર્ગેશ શુક્લ અને ગુલાબદાસ બ્રોકર જેવા સર્જકોએ પણ એકાંકીના વિષયવિસ્તારને સમૃદ્ધ બનાવ્યો. તેમના સર્જનમાં ગ્રામજીવન, માનસિક સંઘર્ષ, નૈતિક પ્રશ્નો અને સમાજજીવનની વિવિધ સમસ્યાઓનું કલાત્મક નિરૂપણ જોવા મળે છે. પરિણામે ગુજરાતી એકાંકી માત્ર રંગભૂમિ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નહીં, પરંતુ ગુજરાતી સાહિત્યની મુખ્ય પ્રવાહની વિધા તરીકે પણ સ્થાપિત થયો.
સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી સાહિત્યમાં આધુનિકતાના પ્રવેશ સાથે નાટ્યસર્જનમાં પણ નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું. જીવનની બદલાતી સંવેદનાઓ, અસ્તિત્વવાદી ચિંતન, માનવીની એકલતા, સંચારવિહીનતા અને મૂલ્યસંકટ જેવા વિષયો કેન્દ્રસ્થાને આવ્યા. પરિણામે ગુજરાતી એકાંકી માત્ર સામાજિક પ્રશ્નોની રજૂઆત પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નહીં, પરંતુ માનવીના આંતરિક મનોજગતની અભિવ્યક્તિનું અસરકારક માધ્યમ પણ બન્યો.
આ સમયગાળામાં લાભશંકર ઠાકર, ચિનુ મોદી, આદિલ મન્સૂરી, સુભાષ શાહ, મહેશ દવે અને રમેશ શાહ જેવા સર્જકોએ પરંપરાગત નાટ્યરચનાથી અલગ પ્રયોગો કર્યા. તેમની કૃતિઓમાં પ્રતીકાત્મકતા, સંકેતાત્મક ભાષા, ખંડિત સંવાદરચના અને માનસિક સંઘર્ષને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું. આ સર્જકોએ એકાંકીને વૈચારિક ઊંડાણ અને આધુનિક કલાત્મકતા બંને આપ્યાં.
આધુનિક ગુજરાતી એકાંકીની એક વિશેષતા એ છે કે તેમાં બહારની ઘટના કરતાં પાત્રના આંતરિક અનુભવને વધુ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. જીવનના અર્થ, વ્યક્તિની ઓળખ, સંબંધોની વિસંગતિ અને આધુનિક માનવીના એકાંત જેવા વિષયો નાટ્યઅનુભૂતિના કેન્દ્રમાં આવે છે. આ પરિવર્તન ગુજરાતી એકાંકીને વૈશ્વિક નાટ્યપ્રવાહ સાથે પણ જોડે છે.
આજના યુગમાં મનોરંજનનાં સાધનોમાં મોટા પ્રમાણમાં પરિવર્તન આવ્યું છે. ટેલિવિઝન, સિનેમા, વેબ સિરીઝ, ઓટીટી પ્લેટફોર્મ અને સોશિયલ મીડિયાના વધતા પ્રભાવને કારણે પરંપરાગત રંગભૂમિ સામે નવા પડકારો ઊભા થયા છે. તેની સીધી અસર એકાંકી પર પણ પડી છે. આજે વ્યાવસાયિક રંગભૂમિ પર એકાંકીનું મંચન પ્રમાણમાં ઓછું જોવા મળે છે.
તેમ છતાં એકાંકીનું મહત્વ ઘટ્યું છે એવું કહી શકાય નહીં. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, યુવા મહોત્સવો, નાટ્યસ્પર્ધાઓ અને સાહિત્યિક કાર્યક્રમોમાં આજે પણ એકાંકી સૌથી વધુ ભજવાતું નાટ્યસ્વરૂપ છે. તેનું મુખ્ય કારણ તેની સંક્ષિપ્તતા, મંચનસુવિધા અને પ્રભાવશાળી અભિવ્યક્તિ છે.
ડિજિટલ યુગમાં એકાંકી માટે નવી શક્યતાઓ પણ ઊભી થઈ છે. ઑનલાઇન નાટ્યપ્રસ્તુતિ, ઓડિયો ડ્રામા, ડિજિટલ થિયેટર અને ટૂંકી વિડિયો નાટ્યરચનાઓ જેવા નવા માધ્યમો એકાંકીને ફરી લોકપ્રિય બનાવી શકે છે. જો સર્જકો સમયની માંગને અનુરૂપ નવા વિષયો અને નવા અભિવ્યક્તિમાધ્યમોને સ્વીકારશે, તો એકાંકીનું ભવિષ્ય વધુ ઉજ્જવળ બની શકે છે.
ગુજરાતી એકાંકીના સમગ્ર વિકાસક્રમનું અવલોકન કરતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે આ સ્વરૂપે દરેક યુગની ચિંતાઓને પોતાની અંદર સમાવી છે. ગાંધીયુગમાં સામાજિક સુધારણા અને માનવતાવાદ, સ્વાતંત્ર્યોત્તર સમયમાં મધ્યમવર્ગીય જીવન અને ગ્રામચેતના, જ્યારે આધુનિક યુગમાં અસ્તિત્વવાદ અને માનસિક સંઘર્ષ, આ બધું એકાંકીમાં સફળતાપૂર્વક વ્યક્ત થયું છે.
એકાંકીની સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ છે કે તેણે ગુજરાતી નાટ્યસાહિત્યને નવી અભિવ્યક્તિ આપી. ટૂંકા કદમાં પણ ગહન કલાત્મક અસર ઊભી કરવાની તેની ક્ષમતાએ તેને અન્ય નાટ્યપ્રકારોથી અલગ ઓળખ આપી છે. બીજી તરફ તેની કેટલીક મર્યાદાઓ પણ છે. મર્યાદિત સમયને કારણે પાત્રવિકાસ અને વિશાળ સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્યને વિસ્તૃત રીતે રજૂ કરવાની શક્યતા ઓછી રહે છે. છતાં આ મર્યાદાઓ જ તેની કલાત્મક શિસ્ત અને ઘનતાનું કારણ બને છે.
ગુજરાતી એકાંકીનો ઇતિહાસ માત્ર એક સાહિત્યપ્રકારનો વિકાસક્રમ નથી, પરંતુ ગુજરાતી સમાજના સાંસ્કૃતિક, વૈચારિક અને કલાત્મક પરિવર્તનોનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. પશ્ચિમના પ્રભાવથી પ્રેરિત આ સ્વરૂપે ભારતીય અને ગુજરાતી સંવેદનાઓને આત્મસાત્ કરીને સ્વતંત્ર સાહિત્યિક ઓળખ ઊભી કરી છે. બટુભાઈ ઉમરવાડિયાથી શરૂ થયેલી આ યાત્રા ઉમાશંકર જોશી, જયંતિ દલાલ, ચુનીલાલ મડિયા, શિવકુમાર જોશી, લાભશંકર ઠાકર, ચિનુ મોદી અને અન્ય અનેક સર્જકોના સર્જન દ્વારા સતત સમૃદ્ધ બનતી ગઈ છે.
આજે રંગભૂમિનું સ્વરૂપ બદલાયું છે, પ્રેક્ષકોની રૂચિઓમાં પરિવર્તન આવ્યું છે અને ટેક્નોલોજીએ નવા માધ્યમો સર્જ્યા છે. છતાં એકાંકીની પ્રાસંગિકતા સમાપ્ત થઈ નથી. તેના સંક્ષિપ્ત, સઘન અને પ્રભાવશાળી સ્વરૂપને કારણે તે આજના ઝડપી યુગમાં પણ અસરકારક સાહિત્યપ્રકાર બની શકે છે. જરૂરી છે કે નવા સર્જકો સમકાલીન પ્રશ્નો, નવી ભાષા અને નવી રંગભાષા સાથે એકાંકીને ફરી જીવંત બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે. ગુજરાતી એકાંકીનો ઇતિહાસ આપણને એટલો વિશ્વાસ જરૂર અપાવે છે કે આ સ્વરૂપ સમય સાથે બદલાતું રહ્યું છે અને ભવિષ્યમાં પણ નવી શક્તિ સાથે વિકસી શકે છે.
સંદર્ભસૂચિ
- ચોકસી, મહેશ. ગુજરાતી નાટ્યસાહિત્યનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ. 1965.
- બારાડી, હસમુખ. ગુજરાતી થિયેટરનો ઇતિહાસ.
ડૉ. શક્તિસિંહ પરમાર
સરકારી વિનયન અને વાણિજ્ય કૉલેજ, ઘોઘા.
મુ. પો. મોડેલ સ્કુલ અવાણીયા, ભાવનગર
Shakti.sinh.prmr@gmail.com